Sudokunun kısa tarihi
1979'daki “Number Place”ten sabah gazetenize.
Önemli noktalar
- Bulmaca ilk kez 1979'da bir Amerikan dergisinde yayımlandı.
- Japonya'daki Nikoli, ona Sudoku adını verdi.
- Londra'daki The Times, 2004'te çılgınlığı başlattı.
Sudokunun adı Japoncadır ve pek çok kişi onun eski bir Japon bulmacası olduğunu düşünür. Oysa bugün bildiğimiz bulmaca ilk kez Amerika Birleşik Devletleri'nde yayımlandı, adını Japonya'da aldı ve Londra'daki bir gazete sayesinde ünlendi. İşte yolculuğu.
Temelinde eski bir fikir var
Bir tabloyu, hiçbir simge aynı satır veya sütunda tekrarlanmayacak şekilde doldurma fikri sudokudan çok daha eskidir. Matematikçiler böyle bir tabloya Latin karesi der; İsviçreli matematikçi Leonhard Euler bunları 18. yüzyılda incelemiştir.
Sudoku buna bir kural daha ekler: dokuz tane 3'e 3 kutu. Sonra bu fikri bir bulmacaya dönüştürür: bazı sayılar verilir, kalanları siz bulursunuz.
1979: Amerika'da “Number Place”
Modern bulmaca ilk kez 1979'da, New York'ta yayımlanan bir bulmaca dergisi olan Dell Pencil Puzzles and Word Games içinde yer aldı. Adı “Number Place” idi.
Bulmaca imzasız yayımlanmış olsa da, Dell için serbest çalışan bir bulmaca hazırlayıcısı olan Indianalı emekli mimar Howard Garns'a atfedilir. Garns, yarattığı bulmaca dünya çapında sevilmeden yıllar önce, 1989'da hayatını kaybetti.
Number Place, Dell dergilerinde yıllarca yayımlandı. Bulmaca meraklıları tarafından seviliyor, ama onların dışında pek bilinmiyordu.
1984: Japonya'da yeni bir ad
1984'te Japon bulmaca şirketi Nikoli, Number Place ile karşılaştı ve onu Japonya'da yayımlamaya başladı. Nikoli'nin başkanı Maki Kaji, ona her sayının yalnızca bir kez görünmesini kastederek yaklaşık olarak “sayılar tek olmalı” anlamına gelen uzun bir Japonca ad verdi.
Bu uzun ad kısa süre sonra “su” (sayı) ve “doku” (tek) sözcüklerinden oluşan Sudoku olarak kısaltıldı. Nikoli bulmacayı da geliştirdi; başlangıç sayılarının hoş ve simetrik bir düzen oluşturduğu, özenle hazırlanmış tabloları tercih etti. Bulmaca Japonya'da yaygınlaşırken dünyanın geri kalanı henüz onu duymamıştı.
2004: The Times ve dünya çapındaki çılgınlık
Sonraki bölüm, Hong Kong'da çalışmış Yeni Zelandalı emekli yargıç Wayne Gould'a aittir. Gould, 1990'ların sonlarında Japonya'yı ziyaret ederken bir sudoku kitabına rastladı ve yıllarını bulmaca üretebilen bir bilgisayar programı yazmaya ayırdı.
Gould bulmacalarını gazetelere sundu ve Kasım 2004'te Londra'daki The Times bunları basmaya başladı. Diğer Britanya gazeteleri de kısa süre içinde onu izledi ve 2005'e gelindiğinde sudoku büyük bir çılgınlığa dönüşmüştü. Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri ve başka yerlerdeki gazetelere hızla yayıldı.
Neden bu kadar sevildi?
Sudokunun çekiciliğinin bir kısmı, çok az şeye ihtiyaç duymasıdır. Sayılara rağmen matematik işlemi içermez. Harfler veya şekillerle de aynı şekilde oynayabilirsiniz; sayılar yalnızca etiketlerdir. Bir dil bilmeniz gerekmez ve kuralları tek bir cümleye sığar. Buna rağmen bulmacalar, kısa bir kahve molasında çözülebilenden bir akşam boyunca dikkatinizi tutabilene kadar uzanır.
Üstelik kâğıda çok uygundur. Bir kurşun kalem, bir silgi ve bir gazete sayfası yeterlidir.
Sabah gazetenize kadar
Bugün sudoku, sayısız gazetede çapraz bulmacanın yanında yer alır ve kolaydan şeytaniye kadar bütün rafları dolduran bulmaca kitaplarına konu olur. Bu bulmacaların çoğu hâlâ Garns'ın 1979 tarihli Number Place biçimini ve Nikoli'nin Japonya'da gösterdiği özeni sürdürür.
Bu yüzden bir dahaki sefere kaleminiz ve sabah gazetenizle oturduğunuzda, kırk yılı aşkın süre önce bir Amerikan bulmaca dergisinde başlayan bir hikâyeye katılıyorsunuz.